UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

Używamy plików cookies, aby ułatwić Ci korzystanie z naszego serwisu oraz do celów statystycznych. Jeśli nie blokujesz tych plików,to zgadzasz się na ich użycie oraz zapisanie w pamięci urządzenia. Pamiętaj, że możesz samodzielnie zarządzać cookies, zmieniając ustawienia przeglądarki.

Zrozumiałem

Odrodzenie Rzeczypospolitej w 1918 r.

W drugiej połowie XVIII wieku, gdy Rzeczpospolita Obojga Narodów pogrążyła się w kryzysie ustrojowym i gospodarczym, monarchowie Rosji, Prus i Austrii w 1772 r. zawarli porozumienie rozbiorowe, odbierając Rzeczpospolitej jedną czwartą jej terytorium i zmuszając polski sejm do jego zatwierdzenia.

Straty i upokorzenie, jakich doznała Polska wskutek I rozbioru, stały się impulsem do podjęcia gruntownej reformy państwa. 3 maja 1791 r. sejm uchwalił pierwszą europejską konstytucję, dającą nadzieję na wzmocnienie Rzeczypospolitej. Wojna z Rosją w obronie Konstytucji Trzeciego Maja zakończyła się jednak porażką. Zwycięstwo Rosji doprowadziło do przywrócenia dawnego porządku i w 1793 r. odebrania Rzeczypospolitej przez Rosję i Prusy kolejnych ziem (II rozbiór).

Na reakcję Polaków nie trzeba było długo czekać. 2 marca 1794 r. wybuchło powstanie przeciwko Rosji. Na czele polskiej armii stanął wówczas Tadeusz Kościuszko. Mimo początkowych sukcesów insurekcja upadła w listopadzie 1794 r. Powstanie przeszło zaś do historii jako pierwsze powstanie narodowe. 24 października 1795 r. Rosja, Prusy i Austria podpisały trzecie porozumienie rozbiorowe ostatecznie wymazujące Polskę z mapy Europy.

Jednak Polacy nie pogodzili się z utratą niepodległości. Szukając dróg prowadzących do jej odzyskania, stanęli u boku, skonfliktowanej z zaborcami, rewolucyjnej Francji, organizując w 1797 r. w Lombardii Legiony Polskie. Dzięki temu sojuszowi, w 1807 r. powstało Księstwo Warszawskie. W jego skład weszła niewielka część przedrozbiorowego terytorium Rzeczypospolitej, niemniej jednak Polacy uzyskali namiastkę swojego państwa. Po klęsce Napoleona w 1815 r. na Kongresie Wiedeńskim zadecydowano o przekształceniu okrojonego Księstwa Warszawskiego w Królestwo Polskie, połączone z Rosją unią realno-personalną. Notoryczne łamanie przez cara Mikołaja I konstytucji Królestwa doprowadziło do tego, że w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. wybuchło kolejne powstanie. Po początkowych sukcesach zakończyło się jednak, podobnie jak powstanie kościuszkowskie, klęską. W rezultacie Królestwo zostało ściśle podporządkowane imperium rosyjskiemu.

Porażka Rosji w wojnie krymskiej ożywiła nadzieje na odzyskanie niepodległości. Ogłoszenie przez władze carskie branki do wojska przyspieszyło wybuch kolejnego powstania narodowego, które rozpoczęło się w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 r. Wobec ogromnej przewagi Rosjan i to powstanie zakończyło się niepowodzeniem, i pacyfikacją kraju. W rezultacie część Polaków uznała, że należy zmienić formę walki o niepodległość, a wyniszczającą walkę orężną zastąpić pracą organiczną.

W 1905 r. w Królestwie Polskim wybuchła krótkotrwała rewolucja. Uczestniczyły w niej m.in. bojówki Organizacji Bojowej Polskiej Partii Socjalistycznej, kierowanej przez Józefa Piłsudskiego. Spory wobec roli Organizacji Bojowej oraz programu niepodległościowego partii doprowadziły w 1906 r. do rozłamu w Polskiej Partii Socjalistycznej. Piłsudski, ze znaczną częścią członków Organizacji Bojowej, przeszedł do PPS-Frakcji Rewolucyjnej. W 1908 r. jej członkowie zaczęli przenosić się do Galicji, gdzie autonomia pozwalała na prowadzenie przygotowań do walki z rosyjskim zaborcą o niepodległą Polskę. W 1908 r. we Lwowie, Kazimierz Sosnkowski, bliski współpracownik Piłsudskiego, utworzył Związek Walki Czynnej (ZWC) – konspiracyjną, ponadpartyjną organizację przygotowującą kadry dla przyszłej polskiej armii. Po 1909 r., gdy powstała możliwość powoływania do życia stowarzyszeń strzeleckich, ZWC utworzył jawne organizacje strzeleckie – Związek Strzelecki we Lwowie i Towarzystwo Strzelec w Krakowie. W tym samym czasie lwowska Organizacja Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie" zaczęła organizować Polskie Drużyny Strzeleckie, które od 1911 r. współpracowały z tajną Komendą Główną ZWC, nadzorującą działalność legalnych organizacji strzeleckich. W 1914 r. liczyły one ponad 20 tysięcy wyszkolonych członków. W sierpniu 1914 r., gdy wybuchła I wojna światowa, Związki i Drużyny Strzeleckie zostały zmobilizowane i pod komendą Józefa Piłsudskiego zorganizowano je w I Brygadę Legionów Polskich.

Wybuch wojny spowodował, że – współpracujące ze sobą dotychczas państwa zaborcze – Rosja, Niemcy i Austro-Węgry, znalazły się w przeciwstawnych obozach polityczno-militarnych. Działania wojenne na froncie wschodnim toczyły się, w znacznej mierze, na terytoriach zamieszkanych przez Polaków. Dlatego też monarchowie państw zaborczych wydali odezwy w celu ich pozyskania. Legiony Polskie, odrębna polska formacja w ramach armii austriackiej (łącznie trzy brygady, około 25 000 żołnierzy.), stoczyły wiele krwawych bojów z armią rosyjską, a największą sławę zyskała I Brygada Legionów dowodzona przez Józefa Piłsudskiego.

Po zajęciu Królestwa Polskiego przez Niemcy i Austro-Węgry władcy tych państw 5 listopada 1916 r. proklamowali utworzenie sprzymierzonego z nimi Królestwa Polskiego z namiastką rządu – Tymczasową Radą Stanu i wojskiem – Polską Siłą Zbrojną. W kwietniu 1917 r. Legiony Polskie, przemianowane wcześniej na Polski Korpus Posiłkowy, zostały przekazane Niemcom z zamiarem włączenia do Polskiej Siły Zbrojnej. Legioniści odmówili jednak złożenia przysięgi na wierność mocarstwom centralnym. Kryzys przysięgowy doprowadził do uwięzienia Józefa Piłsudskiego w Magdeburgu oraz rozwiązania I i III Brygady. II Brygada Legionów, której żołnierze złożyli przysięgę, została skierowana na front. 15 lutego 1918 r. jej dowódca, płk Józef Haller, protestując przeciwko oddaniu Ukrainie Chełmszczyzny, przebił się z częścią swych sił przez front pod Rarańczą i dołączył do polskich formacji utworzonych w Rosji (II Korpus). Było to równoznaczne z ostatecznym zerwaniem współpracy Polaków z państwami centralnymi.
Po rewolucji lutowej, 30 marca 1917 r., rosyjski Rząd Tymczasowy uznał prawo Polaków do samostanowienia. Pod koniec roku na terenie Rosji powstały trzy polskie korpusy, z których najliczniejszym był, stacjonujący na Białorusi, I Korpus gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego. Wiosną 1918 r. wszystkie formacje polskie w Rosji zostały rozbrojone przez Niemców. Symboliczny zbrojny opór stawił tylko stacjonujący pod Kaniowem na Ukrainie II Korpus Polski, dowodzony przez gen. Hallera.

Państwa Ententy, związane dotąd sojuszem z carską Rosją, po rewolucji lutowej mogły się zaangażować w sprawę niepodległości Polski. Dla sprawy polskiej korzystne okazały się dwa wystąpienia prezydenta Stanów Zjednoczonych, Thomasa W. Wilsona (w 1917 i 1918 r.), w których postulował odbudowę państwa polskiego.

4 czerwca 1917 r. prezydent Francji wydał dekret o utworzeniu Armii Polskiej, zwanej powszechnie, od koloru mundurów, „Błękitną Armią". Dowództwo nad nią objął, przybyły z Rosji, gen. Józef Haller. Armia Hallera powróciła do Polski wiosną 1919 r., poważnie wzmacniając tworzące się w kraju siły zbrojne.

W końcowym okresie I wojny światowej działalność niepodległościową na ziemiach polskich prowadziła m.in. tajna Polska Organizacja Wojskowa, utworzona przez Józefa Piłsudskiego. Po aresztowaniu Piłsudskiego kierował nią Edward Rydz-Śmigły. W październiku i listopadzie 1918 r. POW zintensyfikowała działalność – zaczęła rozbrajać odziały okupantów w Galicji i Królestwie i włączyła się do walki z Ukraińcami o Lwów.

Po kryzysie przysięgowym w 1917 r. Tymczasowa Rada Stanu podała się do dymisji. Zastąpiła ją Rada Regencyjna, która 7 października 1918 r. ogłosiła niepodległość Polski. Słabość Niemiec i Austro-Węgier w ostatnich miesiącach I wojny światowej ułatwiła Polakom przejęcie władzy. Już 19 października 1918 r. ukonstytuowała się Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego. 28 października w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna, która objęła rządy na terenie byłego zaboru austriackiego, a 11 listopada utworzono w Poznaniu Naczelną Radę Ludową. 1 listopada wybuchł we Lwowie konflikt polsko-ukraiński o przynależność państwową Galicji Wschodniej, który był początkiem kształtowania się granic niepodległej Polski. W nocy z 6 na 7 listopada 1918 r. w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Republiki Polskiej.

Sytuacja polityczna zmieniła się całkowicie 10 listopada, gdy do Warszawy przyjechał zwolniony przez Niemców z twierdzy magdeburskiej Józef Piłsudski. 11 listopada 1918 r., w dniu, w którym podpisano w Compiègne układ rozejmowy pomiędzy Ententą i Niemcami, kończący I wojnę światową, w Warszawie rozpoczęto rozbrajanie Niemców, a Rada Regencyjna oddała Piłsudskiemu naczelne dowództwo nad wojskiem. Trzy dni później rozwiązała się i przekazała mu całą władzę polityczną jako Tymczasowemu Naczelnikowi Państwa i Naczelnemu Wodzowi. 16 listopada 1918 r. Piłsudski notyfikował powstanie niepodległego państwa polskiego prezydentowi Stanów Zjednoczonych oraz rządom: brytyjskiemu, francuskiemu, włoskiemu, japońskiemu, niemieckiemu i innych państw wojujących, i neutralnych.

Po nieudanej próbie powołania 14 listopada pierwszej Rady Ministrów z Ignacym Daszyńskim jako prezydentem, 17 listopada Józef Piłsudski utworzył Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, na którego czele stanął Jędrzej Moraczewski.

22 listopada 1918 r. pierwszy rząd odrodzonej Rzeczypospolitej uchwalił „Dekret o najwyższej władzy reprezentacyjnej Republiki Polskiej", zgodnie z którym Józef Piłsudski, do czasu powołania Sejmu Ustawodawczego, objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa.

10 lutego 1919 r. odbyło się pierwsze posiedzenie Sejmu Ustawodawczego. 20 lutego przyjął on uchwałę o powierzeniu Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa. Piłsudski złożył ten urząd na ręce pierwszego prezydenta RP Gabriela Narutowicza 14 grudnia 1922 r.

Odrodzona Polska nie miała żadnej ustalonej granicy i musiała walczyć o każdy jej kilometr. Cały trud obrony odzyskanej niepodległość i, w ciężkich bojach, wytyczenie granic Rzeczypospolitej spadło na utworzone pod przewodnictwem Naczelnego Wodza Józefa Piłsudskiego Wojsko Polskie.

ppłk dr Tomasz Kopański